Jak się nazywa czapka księdza, biskupa i papieża? Biret i mitra

Krótka odpowiedź: czapka księdza to biret, czapka biskupa to mitra, czyli infuła, a czapka papieża to biała piuska — na co dzień, a dawniej tiara i camauro. Kardynał odróżnia się czerwonymi nakryciami: piuską i biretem. W tym przewodniku pokazuję wszystkie nakrycia głowy duchownych, ich kolory i momenty, w których się je zakłada — wraz ze zdjęciami modeli szytych w naszej pracowni DewoArt.

Czapka biskupa — mitra, czyli infuła

Czapka biskupa to mitra, potocznie infuła — wysokie liturgiczne nakrycie głowy z dwoma szczytami (cornua) i dwiema wstążkami (infulae) opadającymi z tyłu. Pierwsze wzmianki o używaniu mitry przez biskupów pochodzą z bulli papieża Leona IX z 1049 roku, a jej przedwstępne formy wywodzą się z bizantyjskiego camelaucum, czyli nakrycia urzędników cesarstwa. Od XII wieku mitra jest znakiem urzędu biskupa na Zachodzie.

Klasycznym podziałem wyróżniamy trzy rodzaje mitry: prostą (simplex), złotą (auriphrygiata) i ozdobną (pretiosa). Mitrę prostą szyło się z białego adamaszku lub jedwabiu bez haftu, z czerwonymi frędzlami na wstążkach — używano jej na pogrzebach i w Wielki Piątek. Złotą zdobił skromny haft złotą nicią, a ozdobną — haft i szlachetne kamienie. Dzisiejszy Ceremoniał biskupów już tego podziału nie wymusza: mitry coraz częściej wykonuje się w kolorze liturgicznym, do danego nabożeństwa. Mitrę nosi biskup podczas Mszy św. i celebracji pontyfikalnych; gdy jej nie ma na głowie, trzyma ją ministrant przez welon naramienny, który chroni tkaninę przed potem. Poza liturgią — w procesjach i stroju chórowym — biskup zakłada fioletowy (amarantowy) biret, a pod mitrą zawsze ma piuskę.

Mitra biała gładka i mitra bogato haftowana złotą nicią — szyte w pracowni DewoArt. Zobacz wszystkie mitry dla biskupa i księdza.

Czapka księdza — biret

Czapka księdza to biret — sztywna, kwadratowa czapeczka z trzema rogami i pomponem, czarna u kapłana diecezjalnego. Nakrycie znane jest już od XIII wieku (synod w Bergamo w 1311 r. nakazał duchowieństwu noszenie „bireta"), a w Polsce popularne od XV stulecia. Kapłan zakłada biret w procesjach wejścia i wyjścia, siedząc w chórze i w drodze do zakrystii; w tradycyjnych rubrykach Mszy św. biret towarzyszy kapłanowi w drodze do ołtarza, przy ołtarzu przekazuje go posłudze i wznawia wychodząc.

Kolory biretu od razu mówią o godności duchownego. Czarny nosi kapłan i kleryk, czarny z fioletowym pomponem — kanonik lub prałat, fioletowy (amarantowy) — biskup, czerwony jedwabny (bez pompona, z jedwabną pętelką) — kardynał. Papież biretu nie nosi w ogóle. Birety szyjemy z wełny, moheru i sukna (zima) oraz jedwabiu (lato); u nas w pracowni — na obwody głowy 54–64 cm. Więcej o różnicy między biretem a piuską piszemy w wpisie biret czy piuska, a gotowe modele znajdziesz w kategorii birety kapłańskie i biskupie.

Biret czarny trójrożny — klasyczna czapka księdza, szyta w pracowni DewoArt.

Czapka papieża i kardynała — tiara, camauro i czerwone insygnia

Papież nosi białą piuskę, a historyczna czapka papieża to tiara (triregnum) z trzema koronami; kardynała poznasz po czerwonej piusce, czerwonym birecie i dawnym galero. Tiara w formie trzech diademów pojawiła się na przełomie XIII i XIV wieku — Bonifacy VIII dodał drugą koronę, a najstarsze przedstawienie tiary trzykoronnej to nagrobek Benedykta XII (1334–1342). Była znakiem władzy, nie szatą liturgiczną: papież używał jej w procesjach i uroczystościach nieliturgicznych, a w liturgii — jak każdy biskup — w mitrze. Ostatni papież ukoronowany tiarą to Paweł VI (1963); kilka lat później przekazał swoją tiarę na cele charytatywne, a Benedykt XVI zastąpił ją w herbie papieskim mitrą i paliuszem.

Kardynał dziś otrzymuje na konsystorzu szkarłatną piuskę i szkarłatny biret wręczane przez papieża. Dawniej dostawał galero — szeroki kapelusz z chwastami, czerwony od czasów Innocentego IV (sobór w Lyonie, 1245). Tradycja „czerwonego kapelusza" przetrwała w nazwie, ale sam galero zniesiono w 1969 roku (instrukcja „Ut sive sollicite"); żyje dziś w heraldyce (15 czerwonych chwastów z każdej strony herbu kardynała) i w zwyczaju wieszania nad grobami kardynałów na znak przemijania ziemskiej chwały. Papieże poza liturgią nosili też camauro — ciepłą czapkę z czerwonego aksamitu obszytą gronostajem, ostatni regularnie Jan XXIII, a po latach jednorazowo Benedykt XVI (grudzień 2005).

Piuska — nakrycie pod mitrą i na co dzień

Piuska (zucchetto) to mała, okrągła czapeczka przylegająca do szczytu głowy — jej prototypem była tonsura, wygolone koło znaku duchownego. Tonsura stała się prawem w VII wieku, a zniesiono ją po Soborze Watykańskim II; piuska pozostała jako element stroju wyższych duchownych. Noszą ją stale biskupi, kardynałowie i papież — także pod mitrą i biretem, a po zdjęciu mitry w trakcie Mszy św. zakładają ją z powrotem; według tradycyjnych rubryk zdjmuje się ją przed modlitwą nad darami i wznawia po komunii.

Kolor piuski jest tym samym szyfrem godności co w birecie. Czarna należy do niższych duchownych i zakonników (zgodnie z konstytucjami zakonnymi), amarantowa (fioletowa) — do biskupów i arcybiskupów, szkarłatna — do kardynałów, a biała — do papieży, w tym emerytowanego. Rozmiar dobiera się do obwodu głowy, tak by piuska trzymała się bez ucisku.

Piuska kapłańska czarna — okrągła czapeczka noszona pod mitrą i na co dzień. Zobacz piuskę kapłańską czarną.

Dlaczego biret ma 3 rogi?

Trzy rogi biretu tradycyjnie odbierane są jako nawiązanie do Trójcy Świętej — to zwyczajowa interpretacja, a nie przepis liturgiczny. Sam kształt ma też stronę praktyczną: rogi wyprostowały się z zagięć miękkiego kapelusza, żeby czapeczka trzymała formę. W Polsce standardem jest fason trójrożny; czterorożny biret to nakrycie akademickie doktorów (w Niemczech i Holandii występuje też jako liturgiczny), a róg niedobity trzyma się z lewej strony. Pompon na szczycie dobiera się do godności — czarny, fioletowy lub czerwony.

Biret fioletowy trójrożny biskupa — trzy rogi i pompon, szyty na obwody 54–64 cm.

Biret, piuska i mitra — porównanie

Nakrycia głowy dla księdza i biskupa znajdziesz w kategorii birety kapłańskie i biskupie oraz mitry dla biskupa i księdza. Pełne zestawienia struktury stroju — od nakryć po ornat — znajdziesz w przewodniku szaty liturgiczne od A do Z; symbolikę mitry omawiam szerzej we wpisie mitra — symbolika, rodzaje i kto ją nosi. Napisz do nas, a dobierzemy biret, piuskę i mitrę do godności, koloru i obwodu głowy.